Plac Litewski znajduje się w centrum Lublina i wyodrębnia się rozmiarem oraz historycznym przeznaczeniem jako miejsce centralnych zgromadzeń. Powstał w latach 20. XIX wieku na potrzeby musztry wojskowej, stąd dawna nazwa „plac Musztry”. W rejestrze zabytków nieruchomych figuruje pod numerem A/588, wpisano go 10 kwietnia 1972 roku.
Jak powstał Plac Litewski?
W XVI wieku przez obszar dzisiejszego placu biegła droga prowadząca do mostu na Czechówce i dalej do traktu warszawskiego. Początkowo tereny te należały do Radziwiłłów, następnie przeszły w ręce Lubomirskich i Sanguszków; w 1801 roku Beniamin Finke kupił parcelę i przekazał ją rządowi. Do około 1818 teren służył jako skład słomy.
W 1819 rozpoczęto rozbiórkę zespołu bonifratrów z połowy XVIII wieku, a w 1823 Jan Stompf przeprojektował plac i pałac Poradziwiłłowski, który miał pełnić funkcję siedziby Komisji Województwa Lubelskiego. Nowy obszar miał około 2 hektarów i otrzymał nazwę „plac Musztry”. Na skwerze postawiono żelazny obelisk ku pamięci Unii Lubelskiej; klasycystyczną płaskorzeźbę zaprojektował Paweł Maliński. W latach 1873–1876 carskie władze wybudowały tu sobór prawosławny o pięciu kopułach z wysoką wieżą, w której umieszczono dzwon ze zburzonego kościoła św. Michała.
Co działo się na placu w XX wieku?
W 1918 plac i otaczające go budynki odegrały rolę w przejmowaniu władzy od Austriaków i tworzeniu Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej. Pałac Poradziwiłłowski był rezydencją gubernatora do 2 listopada, a 7 listopada stał się siedzibą gabinetu Ignacego Daszyńskiego, gdzie odbyło się pierwsze posiedzenie rządu. W nocy z 6 na 7 listopada w hotelu „Wiktoria” internowano oficerów związanych z Radą Regencyjną.
Jak zmieniał się plac po 1945 i jakie były późniejsze modernizacje?
W 1925 roku rozebrano sobór prawosławny. W okresie okupacji niemieckiej nazwa placu brzmiała "Adolf Hitler-Platz", po II wojnie światowej przywrócono nazwę plac Litewski. W 1945 roku wzniesiono Pomnik Wdzięczności Armii Radzieckiej. W latach 50. plac nosił nazwę "plac Józefa Stalina". W 1974 wmurowano płytę Nieznanego Żołnierza, a w 1981 postawiono pomnik związany z 190. rocznicą Konstytucji 3 maja.
Do 2009 roku przeprowadzono jedynie prace kosmetyczne szacowane na 850 tys. zł. W 1990 „baobab” — topola czarna posadzona ok. 1880 jako "drzewo wolności" — uzyskał status pomnika przyrody. W latach 90. zdemontowano Pomnik Wdzięczności Armii Radzieckiej, a w 2001 odsłonięto pomnik marszałka Piłsudskiego. Na początku XXI wieku drzewo zaczęło zamierać.
W lipcu 2010 władze ogłosiły konkurs na rewitalizację, z założeniem, że plac ma służyć głównie pieszym. Koncepcję przyjęto w 2013; harmonogram i koszty ulegały zmianom, a prace rozpoczęto w kwietniu 2016 roku. W trakcie robót odsłonięto fundamenty soboru oraz pozostałości dawnych traktów i budynków; zachowano układ przestrzenny i odtworzono dawny trakt w kierunku Wieniawy. W zakresie prac znalazły się nawierzchnia, zieleń, iluminacja, pomniki i fontanna. Zlikwidowano starą fontannę i zbudowano nowy kompleks wodny z pięciometrową groblą oraz systemem sterowania pięcioma funkcjami — wodą, światłem, dźwiękiem, laserami i obrazem wyświetlanym na fasadzie budynku poczty. Przebudowany plac udostępniono w czerwcu 2017, a po odłamaniu się konaru w 2017 podjęto decyzję o usunięciu "baobabu".
Informacje praktyczne
- Adres: plac Litewski, 20-080 Lublin — wyznacz trasę w Google Maps
- Ocena w Mapach Google: 4,7 (17 586 opinii)
